DİYARBAKIR TÜRKÜSÜ

Ayfer Tuzcu Ünsal

DİYARBAKIR TÜRKÜSÜ

Mehmet Mercan Diyarbakırlı bir gazeteci, şimdi Adana’da yaşıyor. Diyarbakır’ı anlattığı birçok eseri var, bunlardan birisi, “Diyarbakır Türküsü” ismi altında genişletilerek ikinci baskısını yaptı.

                Ben, bir kenti şirin bir dille; içten ve bilerek anlatan eserlere bayılıyorum. Kentlerin, tarihleri ve o tarihe, kültür akışına paralel olarak geliştirdikleri kimlikleri var... Kentlerin şansları varsa, o kimliği anlatacak, tarafsız, samimi, bilgili ve ilgili bir yazar çıkıyor. İşte Diyarbakır’da bu yönden şanslı kentlerden birisi... Mehmet Mercan; Şeyhmus Diken Diyarbakır’ı tarafsız ve samimi anlatan insanlar... Her ikisinin de bu amaçla yazılmış oldukça fazla sayıda eserleri var...

                Bu yazıda, Diyarbakır Türküsü isimli kitaptan aklımda kalanları sizi sıkmadan; çeşitli zamanlarda Diyarbakır’a gittiğimde çektiğim fotoğraflar eşliğinde anlatacağım.

                Diyarbakır’da sokakların ismi “küçe”. Küçe, Farsça bir kelime, sokak, geçit veya çıkmaz anlamına geliyor. Mehmet Bey, Diyarbakır küçelerini pek güzel anlatmış. Yazdığına göre, Ortaçağ’da Hidndistan’dan, İran’dan ve Arabistan yarımadasından Diyarbakır’a getirilen mallar, kervanlarla İstanbul’a, oradan da yeni gelişmekte olan Avrupa pazarlarına sevk edilirmiş. Ayrıca Diyarbakır, Basra, Bağdat, Musul, Halep arasında da önemli bir ticari köprü görevi görürmüş. Değişik insanların uğrak yeri olan Diyarbakır’ın kültürü ve sanatı, bunun yanısıra halkın konuştuğu dilde çeşitlilik kazanmış.

İşte bu nedenle Diyarbakır lehçesinde Türkçe, Türkmence, Azerice, Kürtçe, Arapça, Farsça büyük uyum içerisinde kullanılırmış. Evinde, işyerinde, çarşıda, pazarda insanlar dilediği lisanı konuşur, kimse tarafından da yadırganmazmış.

Gündüz köylü müşterileriyle Kürtçe konuşan tüccar veya esnaf, akşam evinde çoluk çoçuğu ile Türkçe konuşup şakalaşırmış. Diyarbakır’da “kırıkayak” takımı olarak isimlendirilen sokaktaki külhanbeyi ise, küfründe, kavgasında Türkçe, Kürtçe ve Ermenice kelimeler kullanırmış.

Mehmet Mercan bizi, küçenin içerisindeki bir eve de konuk etmiş, ama ben çok kısa geçeceğim... Evin geniş hevşı (havuş, avlu) nın tamamı gözenekli nahit denilen yontma bazalt taşlarla kaplı. Taşların gözenekli olması sayesinde yıkandığında bir kısım su bu gözeneklerin içerisinde kalıyor, böylece Diyarbakır’ın sıcak havasında az da olsa bir serinlik yaratıyor.

Gül, reyhan, menekşe gibi kokulu bitkileri yetiştirmek Diyarbakırlı kadınların çok hoşlandıkları hobileri... Müslüman kadınlar bu kokulu çiçeklerden reçel yaparken, Ermeni kadınlar likör yaparlarmış. –Diyarbakırlı Silva Özyerli’nin kulakları çınlasın, İstanbul’da kokulu çiçek ve meyvelerden likör yapmaya halen devam ediyor.-

Evin kilerinin anahtarı kaynananın belinde asılı... Kilerden kontrolsüz bir yiyecek eksilince kıyamet kopuyor!

Eb-ül İz Diyarbakır’da yaşamış, ülkemizde makina mühendislerinin piri olarak kabul edilen bir bilgin. 446 sayfalık kitabında robot resimleri de olmak üzere çeşitli çizimler yapmış. Rivayete göre, Yavuz Sultan Selim, Mısır seferinden dönerken bu eseri, İstanbul’a getirip, saray kütüphanesine koymuş. Kitap, 250 yıl İstanbul’da Ayasofya kütüphanesinde kalmış. II. Abdülhamit döneminde, İsviçre’nin İstanbul başkonsolosluğunda görevli Marten ismindeki doğu dilleri ve tarih bilimcisi şahıs, bu eserin 66 sayfalık bölümünü çalarak Avrupa’ya kaçırmış. Bu sayfalar, zaman içerisinde dünyanın çeşitli ülkelerine dağılmış. Rivayete göre,  Avrupa’da ilk planlanan robotlar bu çizimlerden esinlenilerek yapılmış...

1853 yılında Diyarbakır’ı ziyaret eden gezgin H. Petermann, güneş battıktan sonra Diyarbakır’a ulaştığı için kapılar kapalıymış, içeri girememiş. Diyarbakırlar, birkaç kez büyük salgın hastalık geçirdikleri için, temizliğe çok dikkat ederlermiş. O nedenle, dışardan gelen yabancıların, surlardaki kapıların hemen bitişiğinde bulunan hamamlarda yıkanmaları sağlanır, temizlendikten sonra içeri alınırlarmış.

Diyarbakır’ın akrebi de pek meşhurmuş. Coğrafi zenginliğin içerisinde barınan akrepler, Diyarbakır surlarında bulunan taş motiflerde bile yerlerini almışlar. 1950 den öce, DDT kullanımı yaygınlaşmadan, halk tarafından geceleri fenerlerle toplanan akrepler, ertesi gün Belediyeye para karşılığı satılırmış.

Bugün maalesef sadece fotoğraflarda kalan büyüklüğüğle ünlü Diyarbakır karpuzu, güvercin gübresi ile yetiştirilirmiş. Çiftçiler, karpuzu biraz da şan olsun diye koskocaman yetiştirirlermiş. Bunun için, karpuz tiyeğindeki karpuzlardan en sağlıklı olanı seçilir, diğerleri koparılarak, seçilenin kocaman büyümesi sağlanırmış. Eskiden beri, Diyarbakır karpuzu büyük olduğu için, kılıçla kesilir, dilimler halinde satılırmış.

Karpuz tarlalarının bulunduğu Dicle kıyılarına “hülle”denilen kamıştan kulübeler kurulur geceler orada geçirilirmiş. Bu sırada eğlence yapılır, karpuz kabuklarının içi ince kumla doldurulur, üzerine gazyağı dökülüp ateşlenir, alev alev yanan karpuzlar Dicle nehrine bırakılırmış. Çayda çıra oyununun da bu eylenceden esinlenilerek folklorumuza girdiği tahmin ediliyor.

Diyarbakır’da kuyumculuk, gümüş telkari işçiliği, sedef kakmacılık, bakırcılık, çinicilik, dericilik ve puşuculuk eskiden çok gelişmiş sanat dalları arasında imiş. Bugün, kuyumculuk dar bir çerçevede devam ediyormuş.

Mehmet Mercan bey, Diyarbakır’ın Ali Paşa mahallesinden. “Ali Paşalı, eli maşalı” deyimi insanların kavgacı olmasından kaynaklanıyormuş. Mercan, mahallesi için “hırçın bir semtti” diyor. Kaçakçısı, kabadayısı, kavgacısı bolmuş. Mahallede çocukların ve kadınların kavgaları eksik olmazmış. İşin ilginç yanı, çocukların ve kadınların kavgaları akşama doğru yatışır, ancak evlerin erkekleri işten dönünce yeniden kaldığı yerden başlarmış!

Nisan ayında baharın güzel günleri başladığı için Diyarbakırlılar piknik yapmak üzere kırlara giderlermiş. Kırlarda yapılan Hıdırellez şenliklerinin ismi ise, “Cigaret Şenlikleri” imiş. Ayrıca yine baharda yumurta tokuşturma yarışması da yapılırmış. Kırlarda “nergisleme” denilen, nergiz çiçeğinin beyaz ve sarı renklerine atfen, yumurta dürümü yenirmiş.

Kitap, 312 sayfa... Ben, hoşuma giden “eşeklere muska yazılması” bölümü ile bitireyim. 20. Yüzyılın ortalarına kadar, hayvan sırtında taşımacılık hayati önem kazandığı için hayvanlara çok iyi bakılırmış. Bu nedenle hasta olan eşek, katır, deve gibi hayvanlara da muska yazdırılır, hatta iyileşmeleri için ziyaretlere götürülüp, ziyaretin etrafında dolaştırılırmış.

9.04.2017 (Ayfer Tuzcu Ünsal)

Yorumlar (0)

Yorum Yaz

DİĞER YAZILAR

Kırmızı Pul Biberin izinde...

KIRIKHAN’A GEL CİĞERİMİ YE...

EDİRNE, GİRİŞİMCİ KADINLAR VE YAHUDİLER

BEYRANDAN RESTORANA…

YİYECEK ARTIĞI KÖTÜ BİR KELİME DEĞİLDİR

ESNAFLIK, ÂYÂNLIK

BİR MANTAR TOPLAMA MACERASI

BİLMEDİĞİNİZ ANTEP YEMEKLERİ VE DİYARBAKIR’DA NERGİZLEME

SABANCI MÜZESİ’NDE BİR SERGİ VE GAZİANTEP

CEMİLE’DEN CACIK VE EKMEKLER

ADIYAMAN MUTFAĞI VE CEMİLE

Gaziantep'te bir kaçakçılık hikayesi ve Safiye Ayla

60’LI YILLARDAN BİR KAÇAKÇILIK HİKAYESİ...

GAZİANTEP’İN TAYYARELİ YILLARI

YOĞURT VE SUYUNDAN TURŞU

KARS KENTİ VE KURU KAZ

RENGARENK SÜSLÜ ATLARLA GÖL ÜZERİNDE KAYMAK…

KARS’IN GRAVYERİ VE ZELİHA HANIM

BİTKİ ÇAYLARI HAKKINDA NELER BİLİYORUM?

HADİ, SİRKE YAPALIM!

GAZİANTEP’TE İLGİNÇ BİR HAFTA SONU GEÇİREBİLİRSİNİZ

19. YÜZYILDA ANADOLU’YU ANLATAN BİR SERGİ

MEĞER ZERDEÇAL NELERE FAYDALIYMIŞ...

KANADALI DIONNE BEŞİZLERİ

OSMANLI DÖNEMİ BAKIRCILIĞI ÜZERİNE BİR KİTAP

ÖYLE BİR YER Kİ...

Defne Yağı Nasıl Yapılır?

AĞLATAN SARMA GÜLDÜREN KEBAB

ZÜBARİ’NİN SAMANDAĞ KİTABI

ANTAKYA’DA KAHVALTI NASIL OLUR?

ANTAKYA UZUN ÇARŞI’DA BİR SOLUK

Bir Güz Vakti Antakya’da...

ANTAKYA’NIN ŞENKÖY’Ü

MICHELE

KİLİKYA’DA PEK KEYİFLİ BİR GEZİ

YİNE GÜL MEVSİMİ GELDİ...

KÜBBAN EKMEK NEREDEN GELDİ?

ÇÖL KRALİÇESİ VE ANTEP

ŞURUPLU ŞEKER NASIL YAPILIR?

ANTEP İŞİNİ ANLATAN GÜZEL BİR KİTAP

EFRONIA

ORMAN, PEÇİÇ, YEMEK VE ANTEPLİLER

BULGURUN DOLDURULMUŞ HALİ

EMİTT 2016 SÖNÜK GEÇTİ

MİMAR SİNAN'IN YAPTIĞI CAMİLER

6-7 Eylül Olayları

FENER KIYISINDA GÜZEL BİR TÖREN

BİR ZAMANLAR TUTLU HAMAM

SALİM ERDEM'LE TUTLU HAMAM

KADINLAR VE İNEKLER

KARİYE MÜZESİ

DONDURMADAN, ALTIN ÖLÇÜSÜNE KEÇİBOYNUZU

DOĞAL KOZMETİK ÜRÜNLERİ YAPILABİLİR Mİ?

ÇÖMLEĞİNİZİ DETERJANLA YIKAMAYIN !

TARIM İLACINDAN KANSER OLMAK!

Yedigöllerde Gazel Tepeledim

SORKUN'UN ÇÖMLEKLERİ

İzmit Körfesi(1)

Karakancoloz ve Halloween

ŞELALELER VE KAZDAĞLARI

TLOS KENTİNDE PEYNİR YAPMAK(2)

TLOS KENTİNDE PEYNİR YAPMAK

ERHAN VE BİBER REÇELİ

KÖPÜĞÜ BİTMEYEN KAHVE

SİMONE VE FRANCESCA İLE SÖYLEŞİ

HUMUSU NASIL DAHA İYİ YAPARSINIZ?

EKMEĞE SAYGI, ÜLKEYE SAYGIDIR

EHNEŞLİLER FIRAT'IN FENİKELİLERİYDİ

FIRAT KENARINDA EHNEŞ KÖYÜ...

KONSERVE MUCİZESİ

Biberiye beynimize ne yapar?

MARKO POLO

PERMESAN PEYNİRİNİ KURTARAN HİNTLİLER

NOHUT MAYASINA NAZAR ETTİM Mİ?

Yağın yanma noktası nedir ve neden önemlidir?

Pişirmek için yağlar neden gereklidir?

Mucize baharat Urfa biberi hakkında bilmek istediğiniz her şey

1914 Antep'inTicaret Rehberinde Yeralan Meslek Dalları

BEYRANDAN RESTORANA

KURUYAN PEYNİRLERİNİZİ BEYAZ ŞARAPLA ISLATIN

1914'DE ANTEP'DE İKİSİ MÜSLÜMAN SEKİZ AVUKAT VARDI

Un bitti, Din bitti!

HAYAL VE MÜHENDİSLİK

BEDEN YAZILARININ GÜNEYDOĞU TARİHİ

ZEVKİNİ ALIŞKANLIK HALİNE GETİRME!

BAKKAL AMCA

BİTKİLERİ MERAK EDER MİSİNİZ?

HATAY'DA BİR KÖY EVİNDEKİ GÜZELLİKLER

EFRONİA

SEKSEN KAPIYA DOKSAN DEĞNEK ÇALMAK... (*)

NEEEN BAHDENİZ DEMEYSİYZ?

18. Yüzyıl Antep Esnafı Hakkında Muhteşem Bir Araştırma

Karkamış: Gaziantep'in antik dünyaya açılan penceresi

İki gün üstüste kalkan balığı yiyince öğrenciler şikayet etmiş!

Ceneviz Gemisine Binen Fare

Alexan Hoca'nın bindiği kayığa gemi çarpar

ALEXAN HOCA ROBERT KOLEJ'E GİDER....

İlk elektrik makinesini Zenop yaptı

GEÇMİŞ GELECEĞİ AYDINLATMIYORSA, KARANLIKTA YOL ALIRIZ